Η ευτυχέστερη σκέψη του Αϊνστάιν

Ο ευτυχισμένος άνθρωπος είναι τόσο ικανοποιημένος με το παρόν που δεν πολυσκοτίζεται για το μέλλον.

Άλμπερτ Αϊνστάιν

Την άνοιξη του 1921, λίγους μήνες πριν τιμηθεί με το βραβείο Νόμπελ φυσικής, ο Άλμπερτ Αϊνστάιν έκανε την πρώτη του επίσκεψη-περιοδεία στις ΗΠΑ. Δε θα ήταν καθόλου υπερβολή, αλήθεια, να ισχυριστεί κάποιος ότι η περιοδεία αυτή προσομοίαζε σε περιοδεία ενός rockstar∙ ο Αϊνστάιν έτυχε ενθουσιώδους, αποθεωτικής υποδοχής. Η ραγδαία αυξανόμενη δημοφιλία του οφειλόταν, βεβαίως, στις αλλεπάλληλες θεαματικές επιτυχίες που κατέγραψε τα προηγούμενα 16 χρόνια – ξεκινώντας από τα άρθρα που έστειλε στο Annalen der Physik το 1905, μεταξύ άλλων για την Ειδική Σχετικότητα και το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο (για το οποίο κέρδισε τελικά και το βραβείο Νόμπελ), έως και την θριαμβική επαλήθευση της Γενικής Σχετικότητας το 1919.

Δύο χρόνια αργότερα, τον Μάιο του ’21, στο πλαίσιο της προαναφερθείσας περιόδευσής του στην Αμερική, επισκέφτηκε τη Βοστώνη, μια πόλη φημισμένη για την ακαδημαϊκή της αύρα. Μετά από ένα φιλικό γεύμα με τους αξιωματούχους της πόλης στο ξενοδοχείο Copley Plaza, και καθώς οι συνδαιτυμόνες κάπνιζαν χαλαρά τα πούρα τους, ένας δημοσιογράφος πέρασε στον σπουδαίο φυσικό –μέσω της γραμματέως του τελευταίου– ένα ερωτηματολόγιο, το οποίο περιείχε την ερώτηση «ποια είναι η ταχύτητα του ήχου;». – Ο Αϊνστάιν δεν είχε έτοιμη απάντηση. Αποκρίθηκε: «Δεν ξέρω. Δεν επιβαρύνω τη μνήμη μου με τέτοια γεγονότα που μπορώ εύκολα να βρω σε οποιοδήποτε εγχειρίδιο».

Αν είναι εύλογο το να συνδέσουμε το μυστήριο με τη φαντασία, τότε είναι σίγουρα βάσιμο το να συγκεράσουμε τη σταθερή ροπή του Αϊνστάιν στην αφηρημένη σκέψη με την αποστροφή του προς την απομνημόνευση γεγονότων:

Δεν είναι και τόσο πολύ σημαντικό για ένα άτομο να μαθαίνει γεγονότα∙ για αυτό δε χρειάζεται στην πραγματικότητα ένα κολλέγιο, μπορεί να τα μάθει από ένα βιβλίο. Η αξία της μόρφωσης […] δεν είναι η εκμάθηση πολλών γεγονότων αλλά η εκπαίδευση του μυαλού να σκέφτεται κάτι που δεν μπορείς να μάθεις από ένα εγχειρίδιο.

Πράγματι, ο Αϊνστάιν απεκδυόταν μια στείρα συσσώρευση γνώσεων, προκρίνοντας, αντιθέτως, τη δημιουργική παραγωγή τους. Πιθανόν για τον λόγο αυτό, στα πρώιμα χρόνια του στη Σχολή του Πολυτεχνείου της Ζυρίχης, έμοιαζε να προσηλώνεται αποκλειστικά στη γεωμετρία, σχεδόν σνομπάροντας τα μαθηματικά καθαυτά (δεν είναι ν’ απορεί κανείς που ο καθηγητής του στα μαθηματικά, Χέρμαν Μινκόφσκι, έφτασε να τον αποκαλεί «τεμπελόσκυλο»!).

Ο Αϊνστάιν πίστευε ακλόνητα ότι «η φαντασία είναι πιο σημαντική από τη γνώση». Τα κοσμοϊστορικά αριστουργήματα της διάνοιάς του αποτελούσαν, ουσιαστικά, δημιουργήματα της αληθινά απαράμιλλης φαντασίας του, η οποία αποκρυσταλλώνεται με τη μέγιστη πιστότητα στα διάσημα «πειράματα σκέψης» («Gedankenexperiment») του.

Ίσως ακριβώς αυτά τα πειράματα σκέψης να αποτελούν και το πιο πολύτιμο κληροδότημά του στη θεωρητική φυσική. Σε κάθε περίπτωση, αντανακλούν με τον πιο διαυγή τρόπο το στοιχείο εκείνο που τον συνάρπαζε και, εν τέλει, τον έκανε ευτυχισμένο (και πετυχημένο).

Δίχως αμφιβολία, το πιο διάσημο πείραμα σκέψης του ήταν κι αυτό που τον οδήγησε στην «ευτυχέστερη σκέψη της ζωής μου», όπως έλεγε, και, ακολούθως, στην ανακάλυψη της «ωραιότερης των θεωριών», στην ανακάλυψη, δηλαδή, της Γενικής Σχετικότητας, της θεωρίας του για τη βαρύτητα.

Η μεγάλη πρόκληση για τον Αϊνστάιν ήταν να ξεδιαλύνει το μέγα αίνιγμα της βαρύτητας. Το 1907, και δουλεύοντας ήδη 2 χρόνια προς την επίλυση του –για αιώνες απροσπέλαστου– αυτού μυστηρίου, παρατήρησε κάποιους εργάτες στην οροφή ενός κτιρίου απέναντι από το γραφείο ευρεσιτεχνιών όπου εργαζόταν ο ίδιος, και αναρωτήθηκε τι θα συνέβαινε αν έπεφταν… Σε κείνο το σημείο ήλθε η μεγάλη έκλαμψη! Αυτή ήταν η ευτυχέστερη σκέψη της ζωής του!

Αυτό που άστραψε ως επιφοίτηση στο μυαλό του Αϊνστάιν ήταν ότι, καθώς θα έπεφταν, οι εργάτες δε θα ένιωθαν το βάρος τους: δε θα αισθάνονταν, δηλαδή, καθόλου την επίδραση της βαρύτητας. Με άλλα λόγια, η επιτάχυνση που θα προκαλούνταν από την πτώση τους θα καταργούσε την αίσθηση της βαρύτητας – να ποια ήταν η ιδέα που κατέστη το καταγωγικό θεμέλιο της Γενικής Σχετικότητας. Ο Αϊνστάιν κωδικοποίησε τούτη την ιδέα, διατυπώνοντάς την ως αρχή της ισοδυναμίας. Σύμφωνα με αυτήν την αρχή, λοιπόν, οι επιδράσεις της επιτάχυνσης δε διακρίνονται από τις επιδράσεις της βαρύτητας.  

Μόλις λίγα χρόνια πριν, είχε ενοποιήσει τον χώρο με τον χρόνο∙ τώρα ενοποιούσε την επιτάχυνση με τη βαρύτητα. Θα χρειαζόταν, βέβαια, άλλα οχτώ ανηφορικά χρόνια εξαιρετικά επίμοχθης εργασίας για να ολοκληρώσει μαθηματικά την κομψή θεωρία του, ωστόσο η τεράστια προσφορά του δεν μπορεί να περιοριστεί αμιγώς στις όμορφες θεωρίες του, όσο επιδραστικές κι αν αποδείχθηκαν αυτές. Την αληθινά ανεξάντλητη κληρονομιά τού Αϊνστάιν στην επιστήμη σηματοδότησε, στην πραγματικότητα, ο αυθεντικός τρόπος σκέψης του, τον οποίο χαρακτήριζε και αναζωπύρωνε η αστείρευτη φαντασία του και τα συναρπαστικά πειράματα σκέψης που αυτή η τόσο γόνιμη φαντασία τόσο συχνά γεννούσε.

Πηγές:

1. Isaacson W. (2007). Einstein: His Life and Universe, New York: Simon & Schuster.

2. Kumar M. (2018), Quantum: Αϊνστάιν, Μπορ και η μεγάλη διαμάχη για τη φύση της πραγματικότητας, Πατάκης, Αθήνα .

3. Smolin L. (2008), Θεωρία Χορδών: όλα ή τίποτα, Τραυλός, Αθήνα .

4. Rovelli C. (2016), Επτά σύντομα μαθήματα φυσικής, Πατάκης, Αθήνα.

5. YouTube – Sabine Hossenfelder: Einstein’s Greatest Legacy: Thought Experimentshttps://www.youtube.com/watch?v=nz11b5mkNGQ&list=PLKPFYaKfbOf6Hy657wPw9KArEgGs-fXHT&index=2&t=382s

6. YouTube – World Science Festival: The Genius of Einstein: The Science, His Brain, the Manhttps://www.youtube.com/watch?v=DPPnrDdNoUU

7. https://thepsychologist.bps.org.uk/volume-23/edition-1/looking-back-163-ways-lose-your-job

Σχολιάστε

Συνδεθείτε για να δημοσιεύσετε το σχόλιο σας:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s